Misteria Paschalia 2016

 

 

Capella Cracoviensis pod dyrekcją Jana Tomasza Adamus przedstawia: /

Capella Cracoviensis directed by Jan Tomasz Adamus

Tenebrae responsoria, Responsoria et alia ad Official Hebdomadae Santae spectantia,  Carlo Gesualdo da Venosa













PL / DZIEN TRZECI: WIELKA ŚRODA,
23 marca 2016

Kościół św.Katarzyny Aleksandryjskiej,
ul.Augustiańka 7

Ciemna jutrznia, Tenebrae lub Officium tenebrarum – to starochrześcijańska modlitwa odprawiana przed świtem w Wielki Piątek i Wielką Sobotę Triduum Paschalnego podczas której ustawia się świecznik z 15 świecami oraz zapala sześć świec na ołtarzu. W trakcie obrzędu świece zostają stopniowo wygaszane (jedna po każdym psalmie i kantyku), za wyjątkiem ostatniej najwyższej świecy, która  płonie cały czas, gdyż symbolizuje światło Jezusa Chrystusa  (to świeca Chrystusowa lub Świało Chrystusowe).

Koncert śpiewów jutrzniowych a capella śpiewaków Capella Cracoviensis,   przeplatały drobne utwory organowej muzyki liturgicznej, które grał na przemian ze śpiewem choralistów  dyrygent zespołu, Jan Tomasz Adamus,  wieczorem w Wielką Środę pod strzelistymi sklepieniam gotyckiej świątyni krakowskiej, słynącej z surowego lecz niezwykle wyszukango piękna swych średniowiecznych wnętrz sakralnych. Synestetycznie współtworzą one  bogate doświadczenie estetyczne uczestników koncertu, które u swych źródeł stanowiło nieodzowny element  doświadczenia sakralnego  wiernych, modlących się  uczestnicząc w  paschalnym obrzędzie liturgii chrześcijańskiej, w Ciemnej Jutrzni.

Sama nazwa nabożeństwa, która źródłowo oddaje prawdopodobnie doświadczenie optyczne wiernych  śpieszących do świątyni   o świcie, który zawsze spowija mrok ustępującej nocy, ma także ukryty sens aksjologiczny, który wyjaśnia termin literacki oksymoron. Greckie  oksys i moros, a więc ostry wraz z głupim i niedoczecznym  tworzą semantykę tego związku fgrazeologicznego, który łączy dwa przeciwstawne znaczeniowo wyrazy. Wskuek tego zachodzi metaforyczne przekształcenie obu słów rodzące doswiadczenia paradoksalne typu: "żyjac umieram", "I mrozem pałam i ogniami leję" (Morsztyn). Przeżywanie świata na sposob oksymoroniczny charakteryzuje szczególnie  epokę Baroku (gdzie "Każdy święty  ma swoje wykręty") i poprzedzający ja schyłkowy okres Renasanu, nazywany Manieryzmem, przypadajacy mniej więcej  na okres pomiędzy rokiem 1525  a 1600. W malarstwie znamy go przez twórców takich jak późny Rafael i późny Michelangelo, potem  Rosso, Pontormo, Parmigiano,  Bronzino, Giorgione, Tintoretto czy wreszcie zdumiewający  El Greco.

Taniec choralistów  Capella Cracoviensis mieści się w estetyce chorea Latina, a więc zachowań śpiewaczo - tanecznych właściwych wykonawcom chorału gregoriańskiego, który tak interpretowałam ubiegłej jesieni na poznańskiej konferencji poświęconej korespondencji sztuk (Akademia Sztuk Pięknych, Poznań listopad 2015):
Muzyczna ekspresja chorałowa jest pochodną głębokiej intelektualno-emocjonalnej interakcji  śpiewającego z tekstem bibilijnym,  w czasie której estetyka jest nierozerwalnie spleciona z doświadczeniem sakralnym wywołanym treścią biblijną i  osobistą, bezpośrednią relacją śpiewającego z wyznawanym i czczonym Bogiem. Taniec chorału jest majestatyczny i ledwie zauważalny na poziomie głowy i klatki piersiowej śpiewającego. Naturalne dziecko dualistycznej ontologii zachodniej, w swej najskraniejszej postaci ucieleśnia Platońską koncepcję ciała jako więzienia duszy, która wyrywa się zeń wstępującym ruchem głosu.

 

Carlo Gesualdo da Venosa, 1566-1613

Lutnista, organista i gitarzysta, uważany jest przede wszystkim za twórcę madrygałów. Jego styl komponowania  charakteryzuje szeroko stosowana chromatyka, mającą podkreślać wyrazowość utworów. Teksty  w jego redakcji  są krótkie, lecz o  silnym ładunku emocjonalnym, z częstymi oksymoronami. Podstawowe motywy w tekstach madrygałów Gesualda to cierpienie, rozpacz i śmierć, sporadycznie występują też motywy pastoralne. Wszystkie kompozycje mają formę przekomponowaną, przeważają utwory pięciogłosowe a capella. Kompozytor stosuje takie środki polifoniczne jak bliskie wejścia tematów, imitacje parami i modyfikacje tematów. Wprowadza w melodyce awangardowe jak na swoją epokę odległości interwałowe i postępy chromatyczne od trzech lub czterech do siedmiu półtonów opadających.

Oficjum Ciemnej Jutrzni wydano roku 1611, a więc 21 lat po tym jak Gesualdo zamordował swoją żonę, Donnę Marię d' Avalos i jej kochanka. Zbrodnię tę popełnił 16 października roku 1590 na swoim zamku w Venosa. Zmarł w dwa lata później po wydaniu tego dzieła, cierpiąc na postępującą chorobę psychiczną,  w wyniku której wyciął las okalajacy jego rezydencję w Avellino, gdzie  schronił się by dokończyć żywota. Ciosy zadawane drzewu, naturalnemu axis mundi, nie różnią się niczym od tych szlachtujcych człowieka, którego kręgosłup porównywany jest  z drzewem życia. Miserere mei Deus, secundum magna miericordia tuam. Et secundum multitudinem miserationum tuarum, delete iniquiatatem meam (Psalm 50). Oksymoroniczny taniec księcia Gesualdo można klasyfikować jako psychopatyczny Dance Macabre, który jednak nie zdołał uwolnić kompozytora od cierpienia i nie rozwiązał tragicznego splotu jego nieszczęsnego życia. Pod koniec życia widzimy go jak niszczy las, waląc w drzewa z ta samą siłą jak uderzał w ciała ludzkie, nie myjąc potem  obsesyjnie czystych rąk jak oszalała od krwi ludzkiej Lady Makbet. On zbrodnię zafiksowal nieuleczalnie, powielając  ją w tysięcznych zgonach rozkwitajacych drzew. Tristis est anima mea usque ad mortem, jednak taniec Don Gesualdo przypomina wtedy rozdzierajcy  pląs  nieudanego naśladowanie Chrystusa.

Oficjum Ciemnej Jutrzni składa się z 9 krótkich części napisanych na chór a capella. Tekst Oficjum oddany w formie madrygałów religijnych, madrigali spirituali, opiera się na ewnagelicznej opowieści o Męce Chrystusa przedstawiających kolejno sąd, skazanie, tortury, śmierć i złożenie do grobu.

EN / THE Third DAY: Good Wednesday
23rd March 2016

Św.Katarzyna Aleksandryjska Church, ul.Augustiańka 7

Matins, Tenebrae or Officium tenebrarum inLatin – is an ancient Christian prayer being said  before dawn  on Good Friday, Good Saturday of Paschal Triduum (Holy Triduum or Easter Triduum) when a 15 candle menorah is exhibited,  accompanied by six additional  candles that are lit on the altar. During the rite the candles are gradually extinguished (in succession after each psalm and canticle relatively), except for the tallest one which burns all the time since it symbolizes Lumen Christi, the light of Jesus Christ (said to be the candle of Christ).

The concert of matin choral singing a capella  presentedby Capella Cracoviensis artists   was interwoven every so often by short organ pieces intervals played by musician director Jan Tomasz Adamus, in the Good Wednesday evening under the soaring Gothic vault of the Kraków church,  famous for its severe yet very sophisticated beauty of the medieval interior. Thus the concert listeners were bound to undergo some rich aesthetic experience through synaesthesia working that resulted from dynamic interplay of the cathedral fine arts and singing/playing presence of Capella Cracoviensis musicians. We recall now that originally, in the time when the Gothic cathedrals were  flourishing, the aesthetic experience was inherent to religious one, contributing significantly and necessarily to the matin meditation. 

The Latin name of the Matin, which is Tenebrae, deriveshighlyprobablyfromthefaithful's optic  perception while they were hurrying to the temple at the break of the night and the day, with the  dawn still wrapped heavily with darkness. Interestingly enough, the Polish variant of the term, Ciemna Jutrznia, literally "Dark Dawn" is of oxymoron type thereby introducing some underlying axiological connotations. Oksys and moros in Greek, relatively sharp and  absurd,  generate semantics of the figure of speech that juxtaposes elements which appear to be contradictory. In consequence  of some undergoing  metaphorical metamorphosis a paradoxical experience is induced, as in the  exemplary: Living I am dying or I am burning cold and raining flames (Morsztyn). Oxymora like way of feeling is typical of the Baroque epoch ( the Polish proverbial "Each saint has his/her turns and twists") and  of antecedent to High Renaissance, Mannerism movement  that had been unfolding roughly between 1525 and 1600.  The late Raphael and the late   Michelangelo    followed by Rosso, Pontormo, Parmigiano,  Bronzino, Giorgione and Tintoretto together with the enchanting El Greco  represent mannerist aesthetics in painting.

The dance of Capella Cracoviensis singers might fall well under category of chorea Latina aesthetics, in other words, a sort of singing-dancing behaviour characteristic of Georgian chant singers. Last November I introduced its definition at the conference on correspondence of arts held in the Poznań Academy, it follows accordingly
Musical expression of Gregorian  chant derives from  a singer's deep mental and emotional interaction with the biblical reading, when aesthetics is inextricably bound up to the experience of the sacred  elicited by the Holy Scripture content and some immediate personal relationship between a singing credent and the  worshipped God. The Gregorian chant dance is a kind of almost invisible solemn movement, occurring  mostly at the head, the shoulder and the heart level of the singing individual. Being a natural child  of the Western dualistic ontology it epitomizes in its most extreme example the Platonic concept of the body meant as a prison of the soul, which struggles to cut free through ascending movement of the voice.

Carlo Gesualdo da Venosa, 1566-1613


A lute, organ and guitar player is Lutnista is recognized mainly as  a madrigal composer. All his works have an over melodised form and his composing style is characterized by chromatics applied  widely to enhance  expressivity of his works. The texts under his elaboration  are short but emotionally highly charged with many oxymora being used.  Gesualdo's key motifs are  suffering, despair and death, with some rare pastoral topics. He prefers a sectional format in which relatively slow-tempo passages of wild, occasionally shocking chromaticism alternate with quick-tempo diatonic passages. The text is closely wedded to the music, with individual words being given, obsessive like,  maximum attention. Some of the chromatic passages include all twelve notes of the chromatic scale within a single phrase, although scattered throughout different voices.

Tenebrae Responsoria published in 1611, are stylistically madrigali spirituali , i.e. madrigals on sacred texts, where  he inherently to him, uses particularly sharp  dissonance and shocking chromatic juxtapositions. Twenty one years passed after he killed his unfaithful wife Donna Maria d' Avalos and her lover, caught in flagranti . Themurderwascommittedon16thOctober 1590 at the Venosa castle. He died two years after Tenebrae Responsoria were issued,  in his Avellino property. Before he died he destroyed the neighbouring wood around his castle.
Blows hit at trees, the very natural axis mundi  by themselves , does not differ greatly from those one addressed to a human being, whose spine is compared with the tree of life, arbor vitae:  Miserere mei Deus, secundum magna miericordia tuam. Et secundum multitudinem miserationum tuarum, delete iniquiatatem meam (Psalm 50). Oxymoron like dance performed by prince Gesualdo can be classified as Dance Macabre, which, however, was not able to have healed his suffering and did not solve a tragic knot of his tormentful life.   In the end of his life we see him devastating the forest, blowing at the blossoming tree with the same force he used to kill the people. Surprisingly, after the slaughter he carried out,  he was not cleaning obsessively his hands all the time, as  Lady Macbeth was doing. On the contrary, he fixed the massacre gestures, multiplying them in thousand deaths of destroyed trees he cut down. Tristis est anima mea usque ad mortem,  yetDonGesualdodanceisratherreminiscent of compulsive chorea of the dancer not being able to imitate Christ successfully.

His Matins constitute of 9 short pieces written for choir a capella.  Themusic relates to the evangelical narrative rendering Jesus Christ, displaying seriatim the trial, tortures, death and entombment.

Wiesna Mond-Kozłowska, 21st March 2016 /
Wiesna Mond-Kozłowska, 21 marca 2016